ഇന്നത്തെ ലോക സംസ്കാരത്തിന്റെ തനിരൂപമാണ് മേലുദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്ന ശീർഷകം. വേണ്ടത്ര പ്രയോജനമില്ലെങ്കിൽ കശാപ്പ് ചെയ്യുന്ന നയം. (produce or perish). എന്നാൽ ബൈബിളിലെ തോട്ടക്കാരൻ പറയുന്നത് "ഞാൻ അതിന്നു ചുറ്റും കിളെച്ചു വളം ഇടുവോളം ഈ ആണ്ടും കൂടെ നിൽക്കട്ടെ. മേലാൽ കായിച്ചെങ്കിലോ - ഇല്ലെങ്കിൽ വെട്ടിക്കളയാം” എന്നു ഉത്തരം പറഞ്ഞു. ആധുനീക കാലിത്തൊഴുത്തുകളിൽ പശുക്കളുടെ ചെവിയിൽ തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്ന ഒരു ബാർകോഡുണ്ട്. കറവ സമയത്തു യന്ത്രത്തിൻറെ അടുക്കൽ ചെല്ലുമ്പോൾ, അവിടെയുള്ള ഇലക്ട്രോണിക്ക് ഉപകരണം എത്ര ലിറ്റർ പാൽ ഈ പശുവിൽ നിന്നും ലഭിക്കുമെന്ന് കമ്പ്യൂട്ടർ സ്ക്രീനിലൂടെ പറഞ്ഞു തരും. ഇപ്പോൾ കൊടുത്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സംരക്ഷണത്തിൽ തുടരണമോ അതോ ആ പശുവിനെ അറവുശാലക്കാർക്ക് വിൽക്കണമോ എന്നും ഈ ഉപകരണം അറിയിക്കും.
ലാഭകരമല്ലാത്ത പശുക്കളെ ഒഴിവാക്കാനായ ഇത്തരം ഉപകരണങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ഇതിൽ നമ്മെ അസ്വസ്ഥമാക്കുന്ന ഒരു സത്യം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഫാമിലെ പശു അതിന്റെ ജീവന്റെ മൂല്യം സ്വന്തമായി വഹിക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ ഉൽപ്പാദനമാണ്, അല്ലെങ്കിൽ പ്രയോജനമാണ്, അതിന്റെ വിധി നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. പാൽ ലഭിക്കുന്നിടത്തോളം അത് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ പ്രയോജനം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം അതിന്റെ അസ്തിത്വം ന്യായീകരിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ പാൽ കുറഞ്ഞാൽ, ഒരിക്കൽ കുടുംബത്തിന്റെ അഭിമാനമായിരുന്ന ആ ജീവൻ, കണക്കുകളുടെ ക്രൂരതയിൽ കുടുങ്ങി ഒരു ‘ബാധ്യത’യായി മാറുന്നു.
ഈ കാഴ്ചയിൽ മനുഷ്യജീവിതത്തോടു തുലനപ്പെടുത്തി ചിന്തിക്കുമ്പോൾ വളരെ ഗൗരവതരവും ഹൃദയത്തെ മഥിക്കുന്നതുമായ കാര്യങ്ങൾ നമുക്ക് മുമ്പിൽ അനാവരണം ചെയ്യുപ്പെടും. സമൂഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചില മൗന ചോദ്യങ്ങൾ കാതോർത്താൽ കേൾക്കാൻ കഴിയ്യും. മനുഷ്യനെ അളക്കാൻ കഴിയാത്ത മൂല്യങ്ങളുള്ളവനായി കരുതിയിരുന്ന കാലം പിന്നിലാകുകയാണോ? പ്രായം കൂടുന്നതോടെ മനുഷ്യന്റെ ‘ഉപയോഗം’ കുറ യുന്നു എന്ന തോന്നൽ വളരുകയാണോ? ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങളാൽ ജീവന്റെ മഹത്വം അളക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന നിമിഷം, നാം മനുഷ്യരായി നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നത് എന്താണ് ദീർഘകാല സുസ്ഥിരതയേക്കാൾ സൗകര്യത്തിനും തൽക്ഷണ സംതൃപ്തിക്കും പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന ഒരു മാനസികാവസ്ഥയാണ് വലിച്ചെറിയൽ സംസ്കാരത്തിന്റെ കാതൽ (use and throw away).
"ഉപേക്ഷിക്കൽ" എന്ന ആശയം തികച്ചും തെറ്റാണ്,
ആസൂത്രിതമായ കാലഹരണപ്പെടൽ എന്ന ആശയത്തോടെയാണ് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ മനഃപൂർവ്വം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്, ഇന്നത്തെ ലോകത്ത് ബഹുഭൂരിപക്ഷം ഇനങ്ങളും എളുപ്പത്തിൽ ഉപേക്ഷിക്കാൻ രൂപ കൽപ്പന ചെയ്തിട്ടുള്ളതാണ്.മുതിർന്നവർ ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ ചുമരുകളിൽ തറച്ചുവച്ചിട്ടുള്ള ചിത്രങ്ങൾ പോലെ മാത്രമല്ല; അവർ കാലത്തിന്റെ ശബ്ദങ്ങളാണ്. അവരുടെ കണ്ണുകളിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതു വർഷങ്ങളുടെ ദുഃഖവും സന്തോഷവും, നഷ്ടങ്ങളും വീണ്ടെടുപ്പുകളും, പ്രണയവും വേർപാടും ചേർന്നൊരു ഗഹനഗാനമാണ്. ഒരു തലമുറയുടെ ചരിത്രം അവരുടെ നിശ്ശബ്ദതയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അവരുടെ കൈകളിൽ ഒരിക്കൽ പണിത വീടുകളുടെ ചൂടുണ്ട്; അവരുടെ അധ്വാനത്തിന്റെ നിഴലിലാണ് ഇന്നത്തെ തലമുറകൾ ആശ്വാസത്തോടെ നടക്കുന്നത്. എന്നാൽ ആ കൈകൾ വിറയ്ക്കുമ്പോൾ, ആ ശബ്ദങ്ങൾ മന്ദമാകുമ്പോൾ, സമൂഹം ചിലപ്പോൾ അവരെ ഭാരമായി കാണാൻ തുടങ്ങുന്നു. വേഗതയുടെ ലഹരിയിൽ ഓടുന്ന ഒരു ലോകം, മന്ദഗതിയുടെ ജ്ഞാനം മനസ്സിലാക്കാൻ പലപ്പോഴും തയ്യാറാവുന്നില്ല.
നാം വല്ലാത്ത തിരക്കിലാണ്. ശരിയായി ശ്വാസോച്ഛാസം ചെയ്യാൻ പോലും നേരമില്ലാത്ത തിരക്ക്. പണവും പദവിയും തേടിയുള്ള ഓട്ടത്തിനിടയിൽ മറക്കരുതാത്ത പലതും മറന്നുപോകുന്നവരാണു നമ്മൾ. ജീവിതമിത്രയും തിടുക്കമോ തിരക്കോ അർഹിക്കുന്നില്ല. ലൗകിക ജീവിതത്തിലെ കൃത്യനിർവ്വഹണങ്ങളിൽ മുഴുകി നാം സൂപ്പർഫാസ്റ്റ് വാഹനങ്ങളെപ്പോലെ പായുകയാണ്. ഈ ലക്ഷ്യപ്രാപ്തിക്കു വേണ്ടിയുള്ള പരക്കം പാച്ചിലിൽ ചില മൂല്യങ്ങൾ കുഴിച്ചുമൂടപ്പെടുന്നു എന്നുള്ളത് ഒരപ്രിയ സത്യമാണ്. ജീവിതത്തിന്റെ നെട്ടോട്ടത്തിനിടയിൽ സകലവും കൈപ്പിടിയിലൊതുക്കി എന്നു കരുതുമ്പോഴും പരാജയം ചിവിട്ടുപടിയിൽ കാത്തുകിടക്കുന്ന സമയങ്ങളുണ്ടെന്നു മറക്കണ്ട. ലോകം ഒരു ഉന്മാദിയെപ്പോലെ പരക്കം പായുകയാണ് അതിശീഘ്രം കുതിച്ചു പായുന്ന വേഗതയുടെ സംസ്ക്കാരത്തിൻറെ മദ്ധ്യേ അവധാനതയോടെ കാത്തിരിക്കുന്ന നിർമ്മലഹൃദയമാണു നമുക്കാവശ്യം. വേഗത, അതാണ് ഈ കാലഘട്ടത്തി ന്റെ മുദ്രാവാക്യം. യുവത്വത്തിന്റെ ആവേശം വാഴ്ത്തപ്പെടുമ്പോൾ, വാർദ്ധക്യത്തിന്റെ സമാധാനം അപമാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സംഭവിക്കുമ്പോൾ, നാം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നത് വ്യക്തികളെ മാത്രമല്ല; ജീവിതത്തിന്റെ ആഴം തന്നെയാണ്.
വാർദ്ധക്യം ഒരു ക്ഷയം മാത്രമല്ല; അത് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഏറ്റവും നിഷ്കളങ്കമായ ഘട്ടമാണ്. ഒരു കുഞ്ഞിന്റെ അശക്തി നമ്മിൽ കരുണ ഉണർത്തുന്നതുപോലെ, ഒരു മുതിർന്ന വ്യക്തിയുടെ അശക്തി നമ്മിൽ മാനവികത ഉണർത്തേണ്ടതല്ലേ? ജീവിതം മുഴുവൻ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ വഹിച്ചവർ, ഒടുവിൽ അല്പം കരുതലിനായി നോക്കുമ്പോൾ, അത് ഒരു ബാധ്യതയായി കാണുന്നത് എത്ര വലിയ വൈരുദ്ധ്യമാണ്! ഒരിക്കൽ നമ്മെ കൈപിടിച്ച് നടത്തിയ അവർ ക്ഷീണിതരാകുമ്പോൾ അവരുടെ നടപ്പാതയിൽ നമ്മൾ വെളിച്ചമാകേണ്ട സമയമാണിത്. മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ മഹത്വം ഈ മറിച്ചു വയ്ക്കലിലാണ്. ശക്തൻ ദുർബലനായി മാറുന്ന നിമിഷത്തിൽ, സ്നേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം തെളിയുന്നു. ഉപകാരബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് കരുണാബന്ധങ്ങളിലേക്കുള്ള ഈ യാത്രയാണ് സംസ്കാരത്തിന്റെ ഉയരം.
സമൂഹത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും അതിന്റെ ഭാഷയിൽ അല്ല, അതിന്റെ സമീപനത്തിൽ വെളിവാകുന്നു. നാം വിജയത്തെ ആഘോഷിക്കുന്നു, ഉൽപ്പാദനത്തെ ആദരിക്കുന്നു, കഴിവിനെ വാഴ്ത്തുന്നു. പക്ഷേ പ്രയോജനത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കുള്ള ജീവിതങ്ങളെ നാം എങ്ങനെ കാണുന്നു? ഒരു മുതിർന്ന വ്യക്തി ഇനി സാമ്പത്തികമായി സംഭാവന ചെയ്യാനാകാത്ത അവസ്ഥയിലായതിനാൽ ആ വ്യക്തിയുടെ സാന്നിധ്യം പ്രസക്തിയില്ലാത്തതാകുമോ? ഈ ചോദ്യത്തിന്റെ പിന്നിൽ ഒരു അപകടകരമായ ധാരണ നിലകൊള്ളുന്നു. മനുഷ്യന്റെ മൂല്യം അവന്റെ ഉൽപ്പാദനത്തിൽ മാത്രമാണെന്ന ധാരണ. എന്നാൽ മനുഷ്യജീവിതം ഒരിക്കലും ഒരു കണക്കുപുസ്തകമല്ല. സ്നേഹം, അനുഭവം, ഓർമ്മ, ഉപദേശം, സാന്നിധ്യം, ഇവയെല്ലാം അളക്കാനാവാത്ത സമ്പത്തുകളാണ്. ഒരു കുടുംബത്തിൽ ഒരു മുതിർന്നയാളുടെ സാന്നിധ്യം ഒരു നിശ്ശബ്ദ അനുഗ്രഹമാണ്; അത് ഒരു വീടിന്റെ ആത്മാവാണ്.
വാർദ്ധക്യത്തെ കുറിച്ചുള്ള അസഹിഷ്ണുതയുടെ വേരുകൾ നമ്മുടെ ഭയങ്ങളിലാണോ? യുവത്വം ശാശ്വതമല്ല എന്ന സത്യം നമുക്ക് അസ്വസ്ഥതയുണ്ടാക്കുന്നുണ്ടോ? ഓരോ മനുഷ്യനും ഒരിക്കൽ അതേ വഴിയിലൂടെ നടക്കേണ്ടി വരുമെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, നാം അത് മറക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാവാം വാർദ്ധക്യത്തെ നാം അകറ്റിനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്നത്. അത് നമ്മുടെ ഭാവിയുടെ കണ്ണാടിയാണ്. ഒരു സമൂഹം തന്റെ മുതിർന്നവരെ അവഗണിക്കുമ്പോൾ, അത് സ്വന്തം നാളെയെയാണ് അവഗണിക്കുന്നത്. കാരണം ഇന്ന് നമ്മൾ കാണുന്ന വാർദ്ധക്യം, നാളെ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാകും. ഈ തിരിച്ചറിവ് ഒരു നൈതിക ജാഗ്രതയാണ്. കരുണ ഭാവിയിലേക്കുള്ള നിക്ഷേപമാണ്.
മുതിർന്നവർ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാന അധ്യായമല്ല; അവർ അർത്ഥത്തിന്റെ ഗഹനതയാണ്. അവർ ഇല്ലാതെ ഒരു സമൂഹം സാങ്കേതികമായി പുരോഗമിച്ചേക്കാം, പക്ഷേ ആത്മീയമായി ദരിദ്രമാകും. അവർ ഇല്ലാതെ വീടുകൾ കെട്ടിടങ്ങളായി മാറും, കുടുംബങ്ങൾ ഘടനകളായി ചുരുങ്ങും. അവരുടെ കഥകൾ ഇല്ലാതെ ചരിത്രം ശുഷ്കമാകും, അവരുടെ അനുഭവങ്ങൾ ഇല്ലാതെ ജ്ഞാനം അപൂർണ്ണമാകും. അവരുടെ സാന്നിധ്യം സമയം തന്നെ സംസാരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്, വേഗതയ്ക്കിടയിൽ സമാധാനം, കലഹത്തിനിടയിൽ സഹിഷ്ണുത, ആശയക്കുഴപ്പ ത്തിനിടയിൽ ദിശ. അവസാനം ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ നേട്ടങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല, അതിന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയിലാണ്.
ശക്തരോടുള്ള ആദരം സ്വാഭാവികമാണ്; പക്ഷേ ദുർബലരോടുള്ള കരുണയാണ് സംസ്കാരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അടയാളം. വാർദ്ധക്യത്തെ ‘ഉപയോഗം കുറഞ്ഞ അവസ്ഥ’യായി കാണുന്ന കണ്ണുകൾ മാറണം; അത് ജീവിതത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണതയായി കാണുന്ന ഹൃദയങ്ങൾ വളരേണ്ടതാണ്. മനുഷ്യനെ കണക്കുകളുടെ ലോകത്തിൽ നിന്ന് അർത്ഥത്തിന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരേണ്ട സമയം ഇതാണ്. കാരണം, ഒടുവിൽ, നാം ഓർക്കപ്പെടുക നാം എത്ര ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചു എന്നതിനാൽ അല്ല, നാം എത്രമാത്രം മനുഷ്യരായി ജീവിച്ചു എന്നതിനാലാണ്.
ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ മുഖഭാവം നിരീക്ഷിച്ചാൽ ഒരു ദുഃഖകരമായ വിരോധാഭാസം മനസ്സിൽ നിറയും. പുരോഗതി, സാങ്കേതികവിദ്യ, സൗകര്യം, സ്വാതന്ത്ര്യം, ഈ വാക്കുകൾ നാം അഭിമാനത്തോടെ ഉച്ചരിക്കുന്നു; പക്ഷേ അതേ സമൂഹത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദ കോണുകളിൽ, ഒരിക്കൽ വീടുകളുടെ തൂണുകളായിരുന്ന മുതിർന്നവർ അപ്രസക്തരായി മാറുന്ന ദൃശ്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. ജീവിതത്തിന്റെ മുഴുവൻ വസന്തങ്ങളും മഴക്കാലങ്ങളും കടന്നുപോയ ആ മനുഷ്യർ, ഒരു ഘട്ടത്തിൽ കുടുംബത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും ‘വേഗത’യോട് ചേരാനാവാത്തവരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്നത്തെ ലോകം പ്രയോജനത്തിന്റെ അളവുകോലുകളാൽ ചിന്തിക്കാൻ പഠിച്ചിരിക്കുന്നു; ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നവരാണ് പ്രസക്തർ, ശേഷി തെളിയിക്കുന്നവരാണ് വിലമതിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ മനോഭാവത്തിന്റെ ക്രൂരത ഏറ്റവും വേദനാജനകമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് വാർദ്ധക്യത്തോടുള്ള സമീപനത്തിലാണ്. ഒരിക്കൽ സ്വന്തം ജീവിതം പോലും മറന്ന് മക്കൾക്കായി അധ്വാനിച്ച മാതാപിതാക്കൾ, ഇന്ന് മക്കളുടെ ജീവിതത്തിൽ ഒരു ‘ബാധ്യത’യായി, ഒരു ‘ക്രമീകരണ പ്രശ്ന’മായി, ചിലപ്പോൾ ഒരു ‘ഭാരമായി’ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
മാതാപിതാക്കളെ മറക്കുന്ന ഓരോ ഹൃദയവും, സ്വന്തം വേരുകളെ നിഷേധിക്കുന്ന ഒരു വൃക്ഷത്തെപ്പോലെയാണ്. വേരുകളില്ലാതെ ഉയരങ്ങൾ നിലനിൽക്കില്ല; ഓർമ്മകളില്ലാതെ ബന്ധങ്ങൾ നിലനിൽക്കില്ല. മാതാപിതാക്കൾ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന്റെ പ്രാരംഭ അധ്യായങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അവർ മുഴുവൻ കഥയുടെ അർത്ഥമാണ്. അവരുടെ ത്യാഗങ്ങൾ ഇല്ലാതെ നമ്മുടെ വിജയങ്ങൾക്ക് പശ്ചാത്തലമില്ല, അവരുടെ കരുതൽ ഇല്ലാതെ നമ്മുടെ സ്വാതന്ത്ര്യങ്ങൾക്ക് അടിസ്ഥാനമില്ല. നമ്മിലും മറ്റെല്ലാ വ്യക്തികളിലും ദൈവത്തിന്റെ പ്രതിച്ഛായയും സാദൃശ്യവും തിരിച്ചറിയുക എന്നതാണ് മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന വിളിയെ കുറിച്ച് ഫ്രാൻസിസ് മാർപാപ്പ ലോകത്തെ നിരന്തരം ഓർമ്മിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നതിലൂടെ, യേശു നമ്മോട് പറഞ്ഞ ഏറ്റവും വലിയ കൽപ്പന നാം നിറവേറ്റുന്നു: ആദരണീയനായ പിതാവിന്റെ പഠിപ്പിക്കലിന്റെ ഈ ഭാഗം നമ്മുടെ സ്വന്തം കാലത്തും സ്ഥലത്തും പ്രത്യേകിച്ചും പ്രസക്തമാണ്.
ഇത് വായിച്ചിട്ടു നിങ്ങളുടെ കണ്ണിൽ നിന്ന് ഒരു തുള്ളി കണ്ണീർ ഇറ്റു വന്നുവെങ്കിൽ അതിനർത്ഥം നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ കരുണ വറ്റിപ്പോയിട്ടില്ല എന്നാണ്. തന്നെയുമല്ല, ഇതെഴുതുവാൻ ഞാൻ ചിലവഴിച്ച സമയം വൃഥാവിലായില്ല എന്നെനിക്ക് ആശ്യസിക്കാം. ഒടുവിൽ, ഒരു സമൂ ഹത്തിന്റെ ധാർമ്മിക ആഴം പലപ്പോഴും വെളിപ്പെടുന്നത് അത് ശക്തരെയും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയുള്ളവരെയും എങ്ങനെ പരിഗണിക്കുന്നു എന്നതിലല്ല, മറിച്ച് ദുർബലരെയും ആശ്രിതരെയും പ്രായമായവരെയും എങ്ങനെ ബഹുമാനിക്കുന്നു എന്നതിലൂടെയാണ്.
മുതിർന്നവരെ പ്രയോജനകരമായി ചുരുക്കുന്നത് വെറും ദയാരഹിതമല്ല - അത് കൂട്ടായ ഓർമ്മക്കുറവിന്റെ ഒരു നിശബ്ദ രൂപമാണ്, നമ്മുടെ സ്വന്തം ഭാവിയെ മറക്കുന്നതാണ്. ജീവിതം നമ്മെ ഒരു നിർഭാഗ്യകരമായ പക്ഷേ ജാഗ്രതയുണർത്തുന്ന, സത്യത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു: ഇന്ന് നാം കാണുന്ന വാർദ്ധക്യം, നാളെയുടെ നമ്മുടെ മുഖമാണ്. നാം നൽകുന്ന കരുണയും സ്നേഹവും, കാലത്തിന്റെ ചക്രത്തിൽ തിരിച്ചെത്തുന്ന പ്രതിധ്വനികളാണ്. മാതാപിതാക്കളെ മാനിക്കുക എന്നത് ഒരു സാമൂഹിക ആചാരമല്ല; അത് മനുഷ്യ വ്യക്തിയായിരിക്കുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും അടിസ്ഥാനപരമായ ധർമ്മമാണ്. ഒരിക്കൽ നമ്മുടെ പേരിൽ ജാഗരിച്ച കണ്ണുകൾ, ഒടുവിൽ നമ്മുടെ സ്നേഹത്തിൽ വിശ്രമിക്കട്ടെ, അതാണ് ബന്ധങ്ങളുടെ ഏറ്റവും സുന്ദരമായ സമാപ്തി. കാരണം സ്നേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മഹത്വം അത് ലഭിക്കുന്നതിൽ അല്ല, അത് തിരിച്ചുനൽകുന്നതിലാണ്.