ബംഗ്ലാദേശില് നിന്ന് അകന്ന് കഴിയുന്ന മുന് പ്രധാനമന്ത്രി ഷെയ്ഖ് ഹസീന ഡിസംബറില് രാജ്യത്തേക്ക് മടങ്ങാനുള്ള തയ്യാറെടുപ്പിലാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കിയതോടെ ബംഗ്ലാദേശ് രാഷ്ട്രീയത്തില് വീണ്ടും ചലനം. തിരിച്ചുവരവിനെ വ്യക്തിപരമായ രാഷ്ട്രീയ പുനരാഗമനമായി കാണുന്നില്ലെന്നും, ജനാധിപത്യവും ഭരണഘടനാപരമായ ഭരണവും പുനഃസ്ഥാപിക്കാനുള്ള പോരാട്ടത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് മടക്കയാത്രയെ കാണുന്നതെന്നുമാണ് ഹസീന പറഞ്ഞത്.
WION-ന് എഴുത്തിലൂടെ നല്കിയ അഭിമുഖത്തിലാണ് ഹസീന തന്റെ രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകളും രാജ്യത്തെ നിലവിലെ സാഹചര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിലയിരുത്തലുകളും വ്യക്തമാക്കിയത്. എന്നാല് ഡിസംബറില് തന്നെ ഏത് തീയതിയിലാണ്, ഏത് മാര്ഗത്തിലൂടെയാണ് മടങ്ങുകയെന്ന കാര്യത്തില് അന്തിമ തീരുമാനം എടുത്തിട്ടില്ലെന്നും അവര് പറഞ്ഞു. സുരക്ഷ, സംഘടനാ സംവിധാനങ്ങള്, നാട്ടിലുള്ള പ്രവര്ത്തകരുടെ സുരക്ഷ എന്നിവ കൂടി പരിഗണിച്ചായിരിക്കും മടക്കയാത്രയെന്നും ഹസീന വ്യക്തമാക്കി.
ഇന്ത്യയില് കഴിയുന്ന ഹസീനയുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമര്ശങ്ങളും അഭിമുഖത്തില് ശ്രദ്ധേയമാണ്. ബംഗ്ലാദേശിലെയും അന്താരാഷ്ട്ര മാധ്യമങ്ങളിലെയും വാര്ത്തകളും സാമ്പത്തിക റിപ്പോര്ട്ടുകളും രാഷ്ട്രീയ വിശകലനങ്ങളും നിരന്തരം പിന്തുടരുന്നുണ്ടെന്ന് അവര് പറഞ്ഞു. പിതാവ് ഷെയ്ഖ് മുജിബുര് റഹ്മാന്റെ (Unfinished Memoirs), (Prison Diaries) തുടങ്ങിയ കൃതികള് വായിക്കുന്നത് രാഷ്ട്രീയത്തില് നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുനില്ക്കാനുള്ള മാര്ഗമല്ലെന്നും ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയുടെ ഭാഗമാണെന്നും ഹസീന പറഞ്ഞു.
മടക്കയാത്രയ്ക്ക് പിന്നില് രാഷ്ട്രീയ കണക്കുകൂട്ടല്
തന്റെ തിരിച്ചുവരവിന് പ്രധാന കാരണം ബംഗ്ലാദേശിലെ ജനങ്ങളോടും അവാമി ലീഗ് പ്രവര്ത്തകരോടുമുള്ള ഉത്തരവാദിത്വമാണെന്നാണ് ഹസീനയുടെ വാദം. രാഷ്ട്രീയ ഇടം അടച്ചുപൂട്ടപ്പെട്ടെന്നും നീതിന്യായ സംവിധാനത്തെ രാഷ്ട്രീയ പ്രതികാരത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്നുവെന്നും മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യം നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടുവെന്നും അവര് ആരോപിച്ചു.
സാമ്പത്തിക രംഗത്തും രാജ്യം പിന്നോട്ടുപോകുകയാണെന്നും ഫാക്ടറികള് അടയുകയും തൊഴിലില്ലായ്മ വര്ധിക്കുകയും നിക്ഷേപം കുറയുകയും വിലക്കയറ്റം സാധാരണക്കാരെ ബാധിക്കുകയും ചെയ്തതായി ഹസീന ആരോപിക്കുന്നു. ന്യൂനപക്ഷങ്ങള് സുരക്ഷിതരല്ലെന്നും തീവ്രവാദ ശക്തികള്ക്ക് വീണ്ടും ഇടം ലഭിച്ചെന്നും അവര് പറയുന്നു.
ഇവയെല്ലാം നിലവിലെ ഭരണക്രമത്തിനെതിരായ ഹസീനയുടെ രാഷ്ട്രീയ വിലയിരുത്തലുകളാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അഭിമുഖത്തെ ഒരു മുന് പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ആത്മപരിശോധനയേക്കാള്, രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചുവരവിനുള്ള ആശയപരമായ അടിത്തറ ഒരുക്കുന്ന പ്രസ്താവനയായി കാണുന്നതാണ് പ്രസക്തം.
സ്വന്തം ഭരണകാലത്തെ നേട്ടങ്ങള് ഉയര്ത്തിക്കാട്ടി
തന്റെ 16 വര്ഷത്തെ ഭരണകാലത്തെ വികസന നേട്ടങ്ങളാണ് ഹസീന തന്റെ തിരിച്ചുവരവിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വാദത്തിന്റെ മറ്റൊരു അടിത്തറയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയുടെ വളര്ച്ച, ദാരിദ്ര്യനിരക്കിലെ കുറവ്, വൈദ്യുതി ലഭ്യത, അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനം, പത്മ പാലം, മെട്രോ റെയില്, രൂപ്പൂര് ആണവനിലയം, മാതര്ബാരി തുറമുഖം തുടങ്ങിയ പദ്ധതികള് അവര് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി.
രാജ്യത്തെ വികസനപാതയിലേക്ക് നയിച്ചത് തന്റെ സര്ക്കാരാണെന്നും സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതനിലവാരം മെച്ചപ്പെട്ടെന്നും ഹസീന അവകാശപ്പെട്ടു. ചരിത്രം തന്നെ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തുമെന്ന് ചോദിച്ചപ്പോള്, ബംഗ്ലാദേശിന് മുന്നേറാന് കഴിയുമെന്ന് തെളിയിച്ച നേതാവായി ഓര്ക്കപ്പെടണമെന്നാണ് തന്റെ ആഗ്രഹമെന്നും അവര് പറഞ്ഞു.
അതേസമയം, സ്വന്തം ഭരണകാലത്തെ വിമര്ശനങ്ങളും തെറ്റുകളും ചരിത്രം വിലയിരുത്തുമെന്നും ഹസീന സമ്മതിച്ചു. ഈ പരാമര്ശം, ഭരണകാലത്തെ വിവാദങ്ങള് പൂര്ണമായി നിഷേധിക്കുന്നതിനുപകരം വികസന നേട്ടങ്ങളെ മുന്നിര്ത്തി തന്റെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ശ്രമമായാണ് കാണാനാകുന്നത്.
അവാമി ലീഗിന് ഇപ്പോഴും ജനപിന്തുണയുണ്ടെന്ന് ഹസീന
അവാമി ലീഗ് ഇപ്പോഴും ബംഗ്ലാദേശിലെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയാണെന്ന അവകാശവാദവും ഹസീന ആവര്ത്തിച്ചു. പാര്ട്ടിയെ രാഷ്ട്രീയ പ്രവര്ത്തനങ്ങളില് നിന്ന് മാറ്റിനിര്ത്തിയതിനാലാണ് തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രംഗത്ത് നിന്ന് പുറത്തായതെന്നും, ജനവിധിയിലൂടെ പരാജയപ്പെട്ടതല്ലെന്നും അവര് പറഞ്ഞു.
അവാമി ലീഗിന് ഏകദേശം 63 ശതമാനം വോട്ട് ലഭിക്കുമായിരുന്നുവെന്നത് ചില രഹസ്യാന്വേഷണ വിവരങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള അവകാശവാദമായി ഹസീന ഉന്നയിച്ചെങ്കിലും, ഇതിന് സ്വതന്ത്ര സ്ഥിരീകരണം അഭിമുഖത്തില് നല്കുന്നില്ല. അതിനാല് ഈ കണക്കിനെ രാഷ്ട്രീയ അവകാശവാദമായാണ് കാണേണ്ടത്.
2024ലെ പ്രക്ഷോഭത്തെക്കുറിച്ച് കടുത്ത ആരോപണങ്ങള്
2024 ജൂലൈ-ഓഗസ്റ്റ് മാസങ്ങളിലെ പ്രക്ഷോഭം സാധാരണ വിദ്യാര്ഥി പ്രസ്ഥാനമായി തുടങ്ങിയെങ്കിലും പിന്നീട് സംഘടിതമായ ഭരണകൂടവിരുദ്ധ നീക്കമായി മാറിയെന്നാണ് ഹസീനയുടെ പ്രധാന ആരോപണം. ക്വാട്ടാ പരിഷ്കരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിദ്യാര്ഥി പ്രതിഷേധത്തെ പിന്നീട് വിവിധ രാഷ്ട്രീയ തീവ്രവാദ ശക്തികള് മുതലെടുത്തുവെന്നും അവര് പറഞ്ഞു.
സര്ക്കാര് സ്ഥാപനങ്ങള്ക്കും പൊലീസ് സ്റ്റേഷനുകള്ക്കും പൊതുമുതലിനുമെതിരായ ആക്രമണങ്ങളും തടവുകാരുടെ രക്ഷപ്പെടലും ആയുധങ്ങള് കൊള്ളയടിക്കലും ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയ ഹസീന, തന്റെ സര്ക്കാര് നിയമാനുസൃതമായി ക്രമസമാധാനം സംരക്ഷിക്കാനാണ് ശ്രമിച്ചതെന്നും അവകാശപ്പെട്ടു. സംഭവങ്ങളില് സത്യാവസ്ഥ പുറത്തുകൊണ്ടുവരാന് തന്റെ ഭരണകാലത്ത് ജുഡീഷ്യല് അന്വേഷണ കമ്മീഷന് രൂപീകരിച്ചിരുന്നുവെന്നും അവര് പറഞ്ഞു.
എന്നാല് 2024ലെ പ്രക്ഷോഭത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഹസീനയുടെ ഈ വിശദീകരണം കടുത്ത രാഷ്ട്രീയ തര്ക്കവിഷയമാണ്. പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ സ്വഭാവം, ഭരണകൂടത്തിന്റെ പ്രതികരണം, മരണങ്ങള് എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ആരോപണങ്ങള് വിവിധ വിഭാഗങ്ങള് വ്യത്യസ്തമായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തില്, ഹസീനയുടെ വാദങ്ങളെ അന്തിമ വസ്തുതയായി കാണാനാകില്ല.
യൂനുസിനെതിരെ രൂക്ഷ വിമര്ശനം
അഭിമുഖത്തിലെ ഏറ്റവും കടുത്ത ഭാഗം ഇടക്കാല ഭരണകൂടത്തിന്റെ തലവനായിരുന്ന മുഹമ്മദ് യൂനുസിനെതിരായ ഹസീനയുടെ വിമര്ശനങ്ങളാണ്. ജനാധിപത്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നതിന് പകരം രാഷ്ട്രീയ പ്രതികാരവും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ തകര്ച്ചയും ശക്തിപ്പെടുത്തിയെന്നാണ് അവരുടെ ആരോപണം.
അവാമി ലീഗിനെതിരായ നടപടികള്, നീതിന്യായ സംവിധാനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയവല്ക്കരണം, മാധ്യമസ്വാതന്ത്ര്യത്തിലെ നിയന്ത്രണങ്ങള്, ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ സുരക്ഷ, തീവ്രവാദ സംഘടനകള്ക്ക് ലഭിച്ച ഇടം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളില് യൂനുസിനെ ഹസീന കുറ്റപ്പെടുത്തി. തന്റെ ഭരണകാലത്ത് നിയന്ത്രിച്ചു നിര്ത്തിയിരുന്ന തീവ്രവാദ ശക്തികള് വീണ്ടും സജീവമായെന്നും അവര് ആരോപിച്ചു.
യൂനുസിന്റെ ഭരണകാലത്തെ വിലയിരുത്തലിനൊപ്പം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യക്തിപരമായ താല്പര്യങ്ങളും സ്ഥാപനപരമായ തീരുമാനങ്ങളും തമ്മില് ബന്ധമുണ്ടെന്ന ഗുരുതര ആരോപണങ്ങളും ഹസീന ഉന്നയിച്ചു. എന്നാല് ഇവയും ഹസീനയുടെ രാഷ്ട്രീയ ആരോപണങ്ങളാണ്; സ്വതന്ത്ര തെളിവുകളോ മറുപക്ഷത്തിന്റെ വിശദീകരണമോ ഈ അഭിമുഖത്തില് ഉള്പ്പെട്ടിട്ടില്ല.
നിസാമുദ്ദീന് ദര്ഗ: രാഷ്ട്രീയത്തിനപ്പുറമുള്ള വ്യക്തിപരമായ ഓര്മ്മ
ഇന്ത്യയുമായുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോള് ഹസീന രാഷ്ട്രീയബന്ധത്തിനപ്പുറമുള്ള വ്യക്തിപരമായ അനുഭവങ്ങളാണ് മുന്നോട്ടുവച്ചത്. 1975ല് പിതാവും കുടുംബത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം അംഗങ്ങളും കൊല്ലപ്പെട്ടതിന് ശേഷം ഇന്ത്യ തനിക്ക് സുരക്ഷയും അഭയവും മാനുഷിക പരിഗണനയും നല്കിയതായി അവര് പറഞ്ഞു.
ഡല്ഹിയിലെ നിസാമുദ്ദീന് ദര്ഗയ്ക്ക് തന്റെ കുടുംബചരിത്രത്തിലും വ്യക്തിജീവിതത്തിലും പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ടെന്നും, അവിടെ പോകുന്നത് രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യത്തിനല്ലെന്നും ഹസീന വ്യക്തമാക്കി. എന്നാല് ബംഗ്ലാദേശിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതിന് മുമ്പ് വീണ്ടും ദര്ഗ സന്ദര്ശിക്കുമോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് അവര് പ്രതികരിച്ചില്ല.
തിരിച്ചുവരവ് യാഥാര്ഥ്യമാകുമോ?
ഹസീനയുടെ അഭിമുഖത്തിന്റെ ആകെ രാഷ്ട്രീയ സന്ദേശം വ്യക്തമാണ്: അവാമി ലീഗിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രസക്തി അവസാനിച്ചിട്ടില്ലെന്നും, തന്റെ മടക്കയാത്രയെ ഒരു നേതാവിന്റെ വ്യക്തിപരമായ തിരിച്ചുവരവിനേക്കാള് ബംഗ്ലാദേശിലെ രാഷ്ട്രീയ പോരാട്ടത്തിന്റെ തുടര്ച്ചയായാണ് അവതരിപ്പിക്കുകയെന്നും.
എന്നാല് തിരിച്ചുവരവിന് മുന്നിലുള്ള വെല്ലുവിളികള് വലുതാണ്. സുരക്ഷാ സാഹചര്യം, നിയമനടപടികള്, അവാമി ലീഗിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാനം, നിലവിലെ അധികാരഘടന, ജനപിന്തുണ എന്നിവയെല്ലാം നിര്ണായകമാകും.
അതുകൊണ്ട് ഡിസംബര് മടക്കത്തിന്റെ കൃത്യമായ തീയതിയേക്കാള് പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഹസീനയുടെ ഈ അഭിമുഖം വ്യക്തമാക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ ലക്ഷ്യമാണ്. വര്ഷങ്ങളോളം അധികാരത്തിലിരുന്ന നേതാവ് ഇപ്പോള് പ്രവാസത്തില് നിന്ന് തന്റെ ഭരണത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം സംരക്ഷിക്കുകയും അവാമി ലീഗിന്റെ രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചുവരവിന് അടിത്തറ ഒരുക്കുകയും ചെയ്യുകയാണ്. ഈ തിരിച്ചുവരവ് യാഥാര്ഥ്യമാക്കുമോ, അതോ മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ അവകാശവാദമായി മാത്രം അവശേഷിക്കുമോ എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചായിരിക്കും ബംഗ്ലാദേശിന്റെ അടുത്ത രാഷ്ട്രീയ അധ്യായം തുറക്കപ്പെടുക.
'ഡിസംബറില് ബംഗ്ലാദേശിലേക്ക് മടങ്ങും'; രാഷ്ട്രീയ തിരിച്ചുവരവിന് ഒരുങ്ങുന്നതായി ഷെയ്ഖ് ഹസീന
